DUITSE KEIZER OP HOLLANDSE BODEM

Geplaatst op 10 november 2005 door Leon Mijderwijk
Duitse keizer op Hollandse bodem
Was het een oorlogsmisdadiger die op 10 november 1918 over de Duitse grens kwam en zijn toevlucht zocht in Nederland?

Monarchiën en allianties
Was het een oorlogsmisdadiger die op 10 november 1918 over de Duitse grens kwam en zijn toevlucht zocht in Nederland? Vreemd, maar eigenlijk komt het niet snel in me op de Duitse keizer Wilhelm II te associëren met ‘foute figuren’ uit de contemporaine geschiedenis. Dat die typering voor Wilhelm niet opgaat, is te herleiden uit het beeld dat hij bij mij oproept. Het gaat om een ouderwetse vorst casu quo krijgsheer. Weliswaar oorlogszuchtig, maar geen genocidepleger. De Eerste Wereldoorlog kende niettemin ellende in overvloed en Wilhelm II kan worden aangewezen als een agressor en medeaanstichter van deze oorlog. Maar zijn nationalistische houding paste in het machtspolitieke spel dat rond 1900 in Europa werd gespeeld. De uitbreiding van de vloot en het leger laten zien dat Duitsland een land in opkomst was. Het wilde een voorname rol in het Europese bestel op zich nemen.

Deze politiek wordt weerspiegeld in Wilhelms voorliefde voor het militarisme. Op persoonlijk vlak was dat terug te zien in zijn keuze van kleding. Zijn garderobe bestaat uit vele uniformen die hij bij een gepaste gelegenheid ook graag toonde. In zijn uitspraken maakte hij eveneens duidelijk dat hij het jonge keizerrijk groot wilde maken. Hij was belust op koloniën en probeerde bijeen te sprokkelen wat Frankrijk en Engeland over hadden gelaten. Binnen Europa sprak hij ondermeer met de Russische tsaar Nicolaas II en zijn oom, de koning van Engeland Edward VII. Ook werden contacten gelegd met het Ottomaanse Rijk. Enerzijds wenste hij met deze gesprekken allianties te sluiten. Anderzijds probeerde hij gesloten pacten, zoals de Entente Cordiale tussen Engeland en Frankrijk, te breken. Ondanks veelvuldig overleg met Edward VII bleven concrete afspraken uit.
De vele allianties tussen de Europese staten betekende dat een oorlog tussen twee landen direct zou leiden tot een oorlog waarbij vele landen betrokken zouden raken. En dat gebeurde ook… in 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit. Aan het einde van de oorlog kwam Duitsland alleen te staan. Zijn bondgenoten het Ottomaanse Rijk en Oostenrijk-Hongarije waren verslagen. De Amerikanen wisten voor de doorbraak te zorgen en Duitsland moest op de knieën. Toen de oorlog slecht ging verlopen voor de Duitsers was de kritiek op de keizer toegenomen. Met een naderend verlies voor ogen sprak het leger uit niet meer achter de keizer te staan. Op 9 november 1918 riep de socialist Scheidemann de republiek uit. In 1919 kreeg de republiek in Weimar haar grondwet.



Banneling in Doorn
Een dag na het uitroepen van de republiek stond Wilhelm II, keizer van het grote Duitse Rijk op het piepkleine station van Eijsden (Limburg). De keus voor Nederland als vluchtplaats was logisch. Ten eerste was het dichtbij en aangezien Wilhelm ‘enkele kleinoden’ wilde meenemen (negenenvijftig wagonladingen met huisraad) was de geringe afstand een prettige bijkomstigheid. Ten tweede was Nederland neutraal gebleven en leefde er geen rancune ten opzichte van de keizer. In een bezoek aan Nederland in 1907 had Wilhelm al benadrukt dat hij de Nederlandse neutraliteit erkende. Tijdens datzelfde bezoek wees hij op de innige banden tussen de Oranjes en de Hohenzollern. De relatie tot het koningshuis hoeven we niet als een motivatie te zien voor de keus voor Nederland. Zo hartelijk was de band nu ook weer niet. Koningin-moeder Emma en prins-gemaal Hendrik gingen bij Wilhelm op bezoek, maar Wilhelmina bezocht hem nimmer tijdens zijn verblijf.

Het verblijf van Wilhelm II in Nederland wordt steevast geassocieerd met Huis Doorn. Voordat hij dit huis kocht, verbleef hij enige tijd op kasteel Amerongen. Hier deed hij afstand van de keizerlijke troon. Op Huis Doorn woonde Wilhelm van 1920 tot zijn dood in 1941. Tot op de dag van vandaag toont het huis in welke entourage de ex-keizer leefde. Ondanks de troonsafstand was er in het huis veel aandacht voor ‘zijn’ keizerdynastie van de Hohenzollern. Voor de couleur locale en misschien ook om bezoek gunstig te stemmen werd de band met de Oranje-familie benadrukt in het interieur.

Graag geziene gast
De bijzonderheden in en om het huis, zoals de verzameling snuifdozen, bureaustoel met ruiterzadel, de militaire garderobe, boeken, schilderijen en de graven van de hondjes, gunnen ons een ongewoon toegankelijke blik op de interesses en passies van een vorst. Om terug te komen op het begin van het artikel: als je kijkt naar de persoonlijke bezittingen van de keizer, is het moeilijk om hier een lompe, hardvochtige dictator bij voor te stellen. De bevolking van Doorn dacht daar evenzo over. Wilhelm was een graag geziene gast in het Utrechtse dorp. Bij zijn zeventigste en tachtigste verjaardag werd hem door de Doornse bevolking een cadeau aangeboden. Hiermee gaven zij blijk voor hun affectie voor de vorstelijke inwoner. Pragmatisch gezien kunnen we concluderen dat het voor de naamsbekendheid zeer aantrekkelijk was om een gewezen keizer in hun midden te hebben. Met name door de beperkte bewegingsvrijheid om veiligheidsredenen bevond Wilhelm zich vaak in het dorp. Veel tijd bracht hij ook door in het park dat bij Huis Doorn hoorde. Hij liet daar het één en ander bouwen en aanleggen, ondermeer een poortgebouw en een rozentuin. Zijn favoriete tijdverdrijf was houthakken. Bezoekers en tuinlieden liet hij daarbij graag in de vreugde delen. ’s Avonds werden gasten verblijd met urenlange monologen van Wilhelm over politieke onderwerpen.

Momenten van verdriet kende Wilhelm ook tijdens zijn verblijf in Nederland. Op 11 april 1921 overleed keizerin Auguste Viktoria in haar slaapvertrek in Huis Doorn. Zij werd in Potsdam in de Antikentempel bijgezet. Wilhelm kon hier uiteraard niet bij zijn. Reeds een jaar later hertrouwde hij met Hermine von Reuss (†1947). Zij richtte zich op een herstel van de monarchie in Duitsland. Met dit doel voor ogen legde zij contacten met de nationaal-socialisten. Hermines opzet slaagde niet. De nazi’s hadden hun Führer Adolf Hitler en naast hem was geen ruimte voor een keizer. Wilhelm II overleed tijdens de Duitse bezetting op 4 juni 1941. Hij was tijdens het houthakken getroffen door een flauwte. In 1942 werd in de tuin van Huis Doorn een mausoleum gebouwd waarin zijn stoffelijke resten te ruste werden gelegd.

Bericht geplaatst in: artikel