GDANSK

Geplaatst op 8 september 2005 door Rolf Falter
Beelden kunnen spreken, beelden zeggen soms ook niets. Eind augustus, ging er enige aandacht uit naar de geboorte van de vrije vakbond Solidariteit in Polen 25 jaar geleden.

Beelden kunnen spreken, beelden zeggen soms ook niets. Eind augustus, net voor New Orleans de tv-journaals ging domineren (en ook die duizend dode sjiïeten op de brug over de Tigris in Bagdad meteen weer uit de headlines veegde), ging er enige aandacht uit naar de geboorte van de vrije vakbond Solidariteit in Polen 25 jaar geleden.

Wat opviel was hoe saai de beelden waren. De kwieke en magere Lech Walesa op een geimproviseerd verhoogje toen, dik en grijs vandaag. Arbeiders die er nog als arbeiders uitzagen. Wat gebalde vuisten. Een mistroostige omgeving. Beelden zonder klank. En wat scherpere beelden van plechtigheden vandaag, van straatinterviews met voormannen en –dames van toen, die vooral gedesillusioneerd bleken. Off screen kwam er een minimum aan uitleg: dat volgens sommigen de gebeurtenissen toen rechtstreeks naar het einde van de Koude Oorlog negen jaar later, met de val van de Muur van Berlijn zouden leiden.
 
Het is me al eerder opgevallen: televisiejournaals kunnen amper historische items brengen. Het beeldmateriaal is belegen, er is niet veel actie of emotie, voor achtergrond is er geen tijd. Maar het is me nooit zo opgevallen als bij 25 jaar Solidarnosc.
 
Ik heb die periode goed onthouden, omdat ik toen mijn verhandeling uittikte – op een echte schrijfmachine nog - voor mijn laatste jaar geschiedenis aan de universiteit. En ’s middags luisterde ik naar het journaal van de Franstalig-Belgische radio RTBf, toen nog drie kwartier lang, met items van over heel de wereld.

Wat je niet meer voelt in de overzichten van vandaag is hoe spannend het was, en hoe verrassend. Augustus was toen nog volop de nieuwskomkommertijd, met alle politici weg, en ook geen voetbal, wielrennen, atletiek of tennis op de buis, en dus enkel ongevallen en buitenlands nieuws in de journaals. In dat vacuüm begon op een middag dat RTBf-journaal met vage berichten als zouden er stakingen zijn uitgebroken op de Lenin-scheepswerf van Gdansk in communistisch Polen. De commentator deed zijn best om te verduidelijken dat dit belangrijk nieuws kon worden, want tien jaar tevoren waren daar bloedige rellen geweest, met tientallen doden.

Drie dagen bleven alle berichten vaag. Geen telefoongesprekken, geen interviews, geen correspondenten die in Gdansk geraakten, uiteraard geen tv-beelden. Normale kost toen in het oostblok. Tot op de vierde dag blijkbaar een cameraploeg van de Duitse televisie in Gdansk was doorgedrongen, gefilmd had en beelden terug in West-Duitsland had gesmokkeld. Beelden van arbeiders in opstand tegen het regime dat beweerde in naam van de arbeidersklasse te regeren. Die beelden gingen de wereld rond.

Het hek was van de dam. De volgende dagen durfde het regime blijkbaar geen westerse cameraploegen meer tegenhouden. En na een week bleek plots dat niet de portretten van Marx en Engels de poorten van de stakende werf sierden die naar Lenin was genoemd, wel die van Johannes-Paulus II. De arbeidersklasse die met het meest reactionaire staatshoofd van Europa pronkte!

Vooral was het spannend. Elke dag bijna eindigde het RTBf-journaal met het bericht dat er geruchten waren over massale troepenbewegingen aan de grens van de Sovjetunie met Polen. Zo liepen revoluties in de Oostbloklanden immers meestal af. Maar in Polen bleef het anderhalf jaar spannend. Tot generaal Jaruzelski in december 1981 een staatsgreep doorvoerde, met tientallen doden, maar ongetwijfeld ook om erger – de Russen zelf, en mogelijk veel Pools verzet – te vermijden.
 
Foto: Waleas spreekt in 1988 in Gdansk,
Copyright Wesolowski/Sygma

Van al die spanning en opwinding blijven vijfentwintig jaar later dus enkel fletse beelden over – nog met echte film geschoten, niet met elektronische beeldband – en interviews met moegestreden oud-strijders. Zelfs winnaars van de geschiedenis – zoals Solidarnosc er ongetwijfeld één was – betalen dus een prijs. Als ze mainstream en establishment zijn geworden, blijken ze ook saai, en is wat toen heroïek was, vandaag vanzelfsprekend. Ook het historisch feit is dan dik en grijs geworden.

Bericht geplaatst in: artikel