LIMES ATLAS

Geplaatst op 3 september 2005 door Alexander Roos
Op basis van de nieuwste gegevens over de ontwikkeling van de Limes in Nederland is er een mooi geïllustreerde Atlas verschenen: de Limes Atlas.
De Romeinen in Nederland
Rond 500 voor Christus begonnen de Romeinen aan een lange reeks van veroveringscampagnes. Hierdoor werd een groot deel van Europa onder Romeins gezag gebracht. Nadat het Italiaanse schiereiland en de Griekse steden waren onderworpen, werd in 146 v.Chr. definitief afgerekend met grootmacht Carthago. Nu het gebied rond de Middellandse Zee onder controle was gebracht, richtten de Romeinen hun blik op het Noorden.
 
Generaal Julius Caesar
Tijdens de campagne van generaal Gaius Julius Caesar (100-44 v.Chr.) werd heel Gallië (Frankrijk) veroverd. Dit bracht Caesar in 53 v.Chr. in het Zuidelijke deel van de Nederlanden, waar hij de Germaanse stam der Menapii aantrof. Veel behoefte om de strijd aan te binden met de legioenen van Caesar hadden de Menapii niet. “Ze brachten helemaal geen troepen op de been, maar vertrouwden op hun natuurlijke verschansing: ze vluchtten de moerassen en bossen in en namen al hun spullen met zich mee”, aldus Caesar in het verslag van zijn tocht Oorlog in Gallië.
 
Barbaren
Er viel voor Caesar in de Nederlandse gebieden weinig te halen. De Germaanse stammen leidden hier een armzalig bestaan in stinkende moerassen die een speelbal waren van de rivieren en zee. De inwoners waren volgens Caesar onvervalste barbaren, waarvan het de grootse lof was “een zo breed mogelijke strook verwoest en verlaten land om zich heen te hebben”. Verdere pogingen de Nederlanden onder controle te brengen deed hij niet. Na tien jaar oorlog voeren had Caesar wel iets beters te doen. Hij ging terug naar Rome om zijn klinkende militaire overwinningen om te zetten in politieke munt.
 
De Limes
Caesar kreeg weinig tijd om van zijn overwinningen te genieten. Als snel na thuiskomst werd hij vermoord door een groep senatoren, die bang waren voor zijn macht. De opvolgers van Caesar, die zich keizers noemden, probeerden de Romeinse rijksgrens verder naar het Noordoosten te verleggen, tot aan de rivier de Elbe. Daar ondervonden ze echter te heftige weerstand van de Germaanse stammen. Nadat drie Romeinse legioenen in het jaar 9 werden afgeslacht in het Teutoburger Woud (Duitsland), werd de ambitie letterlijk naar beneden bijgesteld: de Rijn zou voortaan de Romeinse grens in het Noorden vormen. Hierdoor kwam de helft van de Nederlanden onder Romeinse controle. Deze grens wordt de Limes genoemd.
 
 
 

Het tiende legioen
Om de Limes te controleren werd een uitgebeid stelsel van forten (castella), wachttorens en wegen aangelegd. Deze vormen vaak de basis van steden en dorpen die nu nog bestaan. De Limes liep vanaf de strandwallen bij Katwijk, via Leiden (Matilo), Alphen ad Rijn, Bodegraven, Woerden, Utrecht (Trajectum), Druten en Wijchen naar Nijmegen (Ulpia Noviomagus batavorum).
 
Hier was vanaf het jaar 71 het tiende legioen gelegerd. De aanleg van de Limes was nu voltooid. Nijmegen vormde het centrum van het Romeinse bestuur in Nederland, dat in de tijd ongeveer 150.000 inwoners telde.
 
De Romeinen vertrekken
In de eeuwen die volgden werd de Limes verbeterd en verfraaid. Belangrijke gebouwen werden in natuursteen opgetrokken en rondom de fortificaties ontstond stedelijk leven. Er werd een begin gemaakt met de ontginning en controle van woeste grond en waterlopen, waardoor de veeteelt, akkerbouw en handel bloeiden. De Germanen werden met wisselend succes buiten de deur gehouden, totdat keizer Honorius de verdediging van Germania Inferior uiteindelijk in 411 opgaf.
 
Opgravingen
De fundamenten van Limes liggen in onze tijd verscholen onder het landschap. De resten ervan komen echter geregeld aan de oppervlakte. Momenteel gebeurt dit bijvoorbeeld door de aanleg van nieuwbouwwijken en spoorwegen. Tijdens de aanleg van de nieuwe Utrechtse wijk Leidsche Rijn, kwamen bijvoorbeeld Romeinse wachttorens, boten en een bijzondere helm tevoorschijn.
 
De Limes Atlas
Op basis van de nieuwste gegevens over de ontwikkeling van de Limes in Nederland is er een mooi geïllustreerde Atlas verschenen: de Limes Atlas. Naast een aantal meer en minder boeiende essays, bevat de atlas vooral veel kaarten, waarop de ontwikkeling van de Limes, en Romeinse bouwwerken en nederzettingen in Nederland is te volgen. Deze kaarten geven in het bijzonder de gebieden rond Leiden, Utrecht en Nijmegen gedetailleerd weer. De Atlas, die met steun van het Stimuleringsfonds voor Architectuur tot stand kwam, is een terecht eerbetoon aan een vergeten grens, die een prominente rol heeft gespeeld bij de landschapsontwikkeling van Nederland.
 
Literatuur
Julius Caesar. Oorlog in Gallië. Uitgeverij Querido (Amsterdam 2000)
Limes atlas, De. Uitgeverij 010 (Rotterdam 2005)
 
Links
 
 
 
 
 
Bericht geplaatst in: boekrecensie