GESCHIEDENIS IS ALS EEN OLIFANT

Geplaatst op 27 juni 2005 door Reinard Maarleveld
In de bundel Geschiedenis is als een olifant zijn zestien artikelen opgenomen waarin Kossmann zich van zijn beste kant laat zien.
In “Geschiedenis is als een olifant” zijn zestien artikelen van de historicus E.H. Kossmann (1922 - 2003) gebundeld door Wessel Krul en Frank Ankersmit. Ernst Kossmann was van 1965 tot 1987 hoogleraar Geschiedenis na de middeleeuwen aan de universiteit van Groningen. Van 1957 tot 1965 was hij werkzaam aan het University College in Londen. De belangrijkste onderwerpen van Kossmann liggen op het terrein van de politieke geschiedenis. Op veel universiteiten is zijn handboek De Lage Landen 1780 – 1980 (waarin de politieke geschiedenis van Nederland en België in samenhang wordt behandeld) verplichte literatuur.
 
De gebundelde artikelen zijn gegroepeerd rondom vijf thema’s: Autobiografisch, Politieke theorie, Geschiedenis (Patriotten en de Nederlandse en Belgische geschiedenis na 1830), Historisme en Conservatisme en tenslotte Personen en Ideeën (met portretten van Johan Huizinga en Menno ter Braak). De titel is ontleend aan een regel van Kossmann zelf: “geschiedenis is als een olifant: niet opzij te krijgen.”
{mospagebreak}
Kossmann schrijft in “Zelfportret als historicus” dat hij vooral door de Tweede Wereldoorlog voor een geschiedenisstudie koos: “Tijdens de oorlog had ik geleerd dat de wereld onbegrijpelijk is als men ook niet de harde werkelijkheid van de politiek bestudeert (…).”
 
Opmerkelijk is dat Kossmann de kwaliteit van de universitaire opleiding geschiedenis in Nederland in de jaren veertig en vijftig “armoedig” noemt. Behalve Geyl, Romein en Rogier waren er slechts “degelijke deskundigen die het aan stijl ontbrak.” Kossmann geeft hiermee aan dat voor geschiedschrijving de kwaliteit van het proza van groot belang is. Zelf streefde hij naar een stijl “die concies is, niet hoogdravend, niet koket.” De geschiedschrijving van Kossmann moest “in koel, kort en gedistantieerd proza – levendig als het kon, en elegant zonder behaagzucht of effectbejag – berichten over thema’s van niet al te kleine omvang.”
 
In het zelfportret schets Kossmann het beeld van een “beschouwelijk generalist” die door toevallige omstandigheden tot zijn grote onderwerpen is gekomen. Hoewel zijn Geschiedenis van de Lage Landen als zijn hoofdwerk wordt beschouwd spreekt hij de hoop uit dat ook zijn korte artikelen over de politieke geschiedenis van Nederland van blijvende waarde zullen zijn.
 
In het hoofdstuk Personen en Ideeën zijn artikelen opgenomen over Johan Huizinga en Menno ter Braak. Het stuk over Huizinga is een voorbeeld van de genuanceerde manier waarop Kossmann een onderwerp benaderde. Het leven en de voornaamste werken van Huizinga worden zorgvuldig en in afgewogen bewoordingen beschreven. Kossmann neemt Huizinga in bescherming tegen (in zijn ogen) onterechte kritiek van Geyl.
 
Dat weerhoudt Kossmann er niet van zelf aanmerkingen te maken op onderdelen van het werk van Huizinga. Daarbij geeft Kossmann nog eens aan wat hij zelf belangrijk vindt in een historisch werk Zo schrijft hij over Huizinga’s “In de schaduwen van morgen”: “het is impressionistisch, enigszins vormloos en, hoe fraai soms ook geformuleerd, niet indrukwekkend gestileerd.” Naast andere tekortkomingen (“te veel uitroeptekens, generalisaties, gebrek aan precisie, details, bewijzen...”) is het grootse bezwaar van Kossmann dat Huizinga in zijn boek geen wetenschap bedrijft, maar een persoonlijke mening geeft.
 
{mospagebreak}Kossmann streeft in zijn werk naar een scherpe analyse van het onderwerp gevolgd door een afgewogen eindoordeel. Hij zoekt de nuance en vermijdt (ook taalkundig) gemakkelijke oplossingen. Zo schrijft hij over het werk van Menno ter Braak: “Het oeuvre heeft geen duidelijk hoogtepunt. Daarvoor was het te sterk in beweging. Een canoniseerbaar meesterwerk is er niet in te vinden.”
 
Deze benaderingswijze (een zorgvuldige analyse voorafgaand aan een afgewogen eindoordeel) betekent dat van de lezer het nodige wordt gevraagd. Wessel Krul omschrijft dat in zijn inleiding als volgt: “Het (werk van Kossmann) is onmiskenbaar totstandgekomen op basis van een veelomvattende kennis van het verleden en het veronderstelt ook bij de lezer de bereidheid om de eigen kennis zoveel mogelijk te mobiliseren.”. Wie dat doet zal ongetwijfeld worden geïnspireerd door het werk van Ernst Kossmann in het algemeen en door deze bundel in het bijzonder.
 
E. H. Kossmann
Geschiedenis is als een olifant. Een keuze uit het werk van E.H. Kossmann.
Samengesteld en ingeleid door Frank Ankersmit en Wessel Krul
Uitgeverij Bert Bakker, 413 blz
Prijs: 25 Euro
Bericht geplaatst in: boekrecensie