ONDERGANG

Geplaatst op 27 mei 2005 door Niels Arts
Een ondergang is een conflict tussen de levensstijl om het overleven van de sociale structuur te verzekeren, en de levensstijl die om hun biologische overleving te verzekeren.
De wereldberoemde hoogleraar fysiologie Jared Diamond heeft met zijn eerdere boek ‘Zwaarden, Paarden en Ziektekiemen’ wereldfaam verworven. Het boek, waarin Diamond antwoord geeft op de vraag waarom blanken de wereld domineren, heeft in 1998 de Pullitzerprijs gewonnen. Diamond verklaart de blanke dominantie als een “gruwelijke keten van toevalligheden.” Hij geeft het voorbeeld van het paard en het zebrapaard. Een paard is te temmen en een zebrapaard niet. ‘Daarom konden de mensen in Europa er op uittrekken terwijl dat niet mogelijk was in Afrika.
 
In zijn nieuwe boek ‘Ondergang’ heeft hij de zaken omgedraaid. Waar zijn eerdere boek de opkomst van beschavingen behandelde, gaat ‘Ondergang’ over de ondergang van beschavingen. Een dergelijke ondergang wordt volgens hem veroorzaakt door een conflict tussen de levensstijl die ze moesten behouden om het overleven van de sociale structuur te verzekeren, en de levensstijl die ze zouden hadden moeten aannemen om hun biologische overleving te verzekeren. Zo zegt hij dat het de beschavingen die ten onder zijn gegaan aan flexibiliteit ontbrak. De bevolking wilde niet veranderen. Ze negeerden bovendien de ecologische rampen. Hele beschavingen hebben op deze manier langzaam zelfmoord gepleegd; het ecosysteem werd gewoonweg te veel belast.
 
In het eerste deel van dit geweldige boek richt Diamond zich op beschavingen uit het verleden: de Noorse Vikingkolonies in Groenland, de Paaseilanders, de Anasazi uit het Amerikaanse Zuidwesten en de Maya’s. In het tweede deel gaat hij in op een moderne beschaving, die van Rwanda.
 
Een van zijn beste voorbeelden is het ten ondergaan van de beschaving op Paaseiland. Tussen 1000 en 1400 na Christus was het weelderige eiland voorzien van genoeg bossen: de Paaseilanders waren cultureel op een hoogtepunt. Zij kregen het zelfs voor elkaar om honderden beelden, die soms wel meer dan 270 ton wogen, te plaatsen. Zonder de hulp van machines welteverstaan.
 
Toen de eerste Europeanen in 1722 op Paaseiland arriveerden, was het eiland zo goed als uitgestorven en onvruchtbaar. Het eiland had inmiddels enkele eeuwen met een gewelddadige geschiedenis en kannibalisme achter de rug. Er was zelfs sprake van een kannibalistisch gezegde, wanneer men iemand gruwelijk wilde beledigen: “Het vlees van je moeder blijft tussen mijn tanden zitten.”
 
Door archeologische opgravingen zijn we erachter gekomen dat Paaseiland op een gegeven moment een burgeroorlog voerden en dat kannibalisme een manier was om, in geval van schaarste, de voedselvoorraden aan te vullen. Diamond vraagt zich af waarom; waarom was het voor een natie die eeuwenlang voorspoed kende opeens te moeilijk om genoeg voedsel te produceren voor zijn inwoners?
 
Het antwoord ligt volgens de auteur in het feit dat het ten ondergaan van Paaseiland geleidelijk ging. Om materialen te maken voor het verrijzen van hun enorme stenen beelden en voor het bouwen van kano’s, gingen de eilanders hout kappen als bezetenen. Ze kapten zoveel hout dat de bossen geen tijd hadden om voldoende te herstellen. Dit had enorme gevolgen: minder bomen betekende minder vogels en wilde gewassen = minder voedsel. Bovendien konden ze minder kano’s bouwen zodat ze niet meer op walvissen konden jagen. Daarbij leidde de ontbossing tot grootschalige erosie van de grond, zodat de bevolking nog slechter in staat was om voedsel te produceren.
In andere woorden, Paaseiland verviel niet zomaar ineens in een burgeroorlog. Na eeuwen van milieubeschadiging hadden de eilandbewoners simpelweg weinig andere keus dan vechten voor de zeldzame voorraden.
 
Jared Diamond doet zijn uiterste best om alles zo gedetailleerd mogelijk te vertellen om zijn zaak duidelijk te maken. Geschiedenis, ecologische factoren, geografie en archeologie, alles wordt tot in de details uitgemeten. Hij probeert de lezer te overtuigen dat ook in het Rijke Westen mensen de ecologische rampen die op dit moment plaatsvinden negeren. Ze staan er simpelweg niet bij stil.

Volgens Diamond storten beschavingen in als gevolg van vijf factoren:
  1. Milieuschade: Door overbevissing, ontbossing of bodemproblemen verminderen de voedselopbrengsten op het land en uit de zee.
  2. Klimaatverandering: Nu is de opwarming actueel, maar het kan ook afkoelen zoals in de ijstijden. Het afwisselen van klimaten beïnvloedt de oogsten en de hoeveelheid beschikbaar water.
  3. Vijandige buurlanden: Lijkt vaak een hoofdreden van het ineenstorten van een rijk, maar wordt vaak veroorzaakt dor een andere factor. Honger door milieuschade bijvoorbeeld leidt tot vijandigheid en tot verzwakking van het eigen leger.
  4. Het wegvallen van handelspartners: Daardoor kan plotseling een tekort ontstaan aan voedsel of waren. Als Europa bijvoorbeeld ruzie krijgt met het Midden-Oosten leidt dat tot het dichtdraaien van de oliekraan.
  5. De reacties op milieuproblemen: Hoe reageren de mensen op problemen? Zien ze de schade aankomen of negeren ze die?
Overigens spreekt Diamond met veel lof over Nederland. “Een goed voorbeeld van een samenleving die botsingen van belangen probeert te vermijden is Nederland, waar de burgers misschien wel de meest milieubewuste ter wereld zijn en waar milieuverenigingen de meeste leden hebben.” Hij geeft ook een verklaring waarom. “De mensen zijn zich zo bewust van het milieu omdat ze allemaal achter dijken wonen. Iedereen, rijk en arm, kan getroffen worden door een rampvloed. Daarom is er ook een grote mate van solidariteit.”
 
Dit boek is een aanrader voor iedereen. Zeker voor rijke Amerikanen, die er in Diamonds verhaal minder goed van afkomen. “Die erkende onderlinge afhankelijkheid van de Nederlandse samenleving vormt een schril contrast met de huidige tendensen in de Verenigde Staten, waar de rijken zich steeds meer proberen te isoleren van de rest van de samenleving, hun eigen virtuele polders proberen te creëren, hun geld gebruiken om allerlei voorzieningen voor zichzelf te kopen en tegen belastingen stemmen die deze voorzieningen voor iedereen bereikbaar zouden kunnen maken.” Volgens Diamond is “de basis van een dergelijke privatisering de misopvatting dat de elite buiten schot kan blijven voor de problemen van de rest van de samenleving. Dit is precies de houding van de hoge heren van eerdere beschavingen, zoals de stamhoofden van de Groenlandse Vikingen, die ontdekten dat ze alleen maar het privilege hadden gekocht om als laatste te verhongeren.”
 
Jared Diamond, Ondergang (Vert. uit het Engels: Collapse), Utrecht, Spectrum, 702 blz., €35.75 (EUR), ISBN: 90-274-9863-6
Bericht geplaatst in: boekrecensie