GESCHIEDENIS VAN DE MACHT IN EUROPA.

Geplaatst op 19 maart 1999
Naar aanleiding van de 40ste verjaardag van het Verdrag van Rome (1957) kreeg de historicus Blockmans de eervolle taak een studie te publiceren over het ruime onderwerp "macht".
Naar aanleiding van de 40ste verjaardag van het Verdrag van Rome (1957) kreeg de Gents-Leidse historicus Blockmans de eervolle taak een studie te publiceren in zes talen over het ruime onderwerp "macht". Dit resulteerde in het werk "Geschiedenis van de macht in Europa. Volkeren, markten, staten". Het thema is bijna eindeloos: omgaan met macht, evolutie van de machtsuitoefening en van de machtsverhoudingen in Europa. En ook de periode is ook niet kort: ruim duizend jaar, en soms gaat de schrijver terug tot het Romeinse Rijk. Blockmans beschrijft in zijn studie de evolutie van de Europese staatsvorming, vertrekkend van de imperia in de Middeleeuwen via de tijdperken van het absolutisme en van het nationalisme tot de huidige bureaucratische staatsinrichtingen.

Na een inleiding door Commissievoorzitter Jacques Santer, verantwoordt Blockmans zijn ambitieus plan en legt hij uit op welke krachten hij de klemtoon zal leggen. Hij verklaart ook de geografische verschillen binnen Europa: sinds de Middeleeuwen stuitte iedere expansiepoging in West-Europa onmiddellijk op weerstand van de omringende machten, elk imperium was kwetsbaar en van korte duur, wegens de grote verscheidenheid van volkeren, standen en klassen binnen zijn grenzen. De stedelijke bevolking straalde een grote economische en politieke dynamiek uit, waardoor de macht van de adel en van buitenlandse overheersers gecounterd werd. De parlementaire democratie, met als basis een pluriforme machtsdeling, is een West-Europees product.

In Centraal- en Oost-Europa was de ruimte veel uitgestrekter en konden imperia van Ottomanen, Oostenrijkse Habsburgers en Rusland langer standhouden. De bevolking was er ook dunner gezaaid, ze onderhield minder externe contacten en ze berustte gemakkelijker in de onveranderlijkheid van het keizerlijk en adellijk bestuur. Pas in 1989-1991 verdwenen in Oost-Europa de laatste resten van een onderdrukkend imperium met het uiteenvallen van de U.S.S.R. Het failliet van het economisch systeem dwong de machthebbers tot hervormingen.

Een ander verschil is dat tussen verleden en heden. De manier waarop staten ontstonden, het streven naar grotere eenheden, de schaalvergroting verliep eeuwenlang via oorlogen. Nu groeien samenwerkingsverbanden op vrijwillige basis.

Blockmans weegt ook het belang af van de integratiefactoren: de markteconomie, het politiek systeem, de wens van de volkeren, de religies, de cultuur, de taal.

Als beginperiode kiest hij de 10e eeuw, niet om een rond getal te kunnen opvoeren, maar wel omdat toen de taalgrenzen zich grotendeels gestabiliseerd hadden, de kerkelijke structuren geconsolideerd waren, landbouw, handel en groei van de steden een nieuw elan kregen, een bescheiden kapitalistische markteconomie zich begon te manifesteren, de macht van de vorsten duurzamer werd en in het Duitse keizerrijk, Frankrijk, Engeland, Castilië bestuursapparaten uitgebouwd werden die de kern zouden vormen van de latere staten. In zijn ontleding van de machtssystemen onderzoekt de auteur ook hoe bepaalde instellingen hun bevoegdheden verwierven of verloren: b.v. het functieverlies van de kerken ten voordele van de staten die een veel groter takenpakket kregen of naar zich toe konden halen.

Blockmans onderneemt dus een studiereis door tien eeuwen en richt zijn kritische blik hierbij systematisch op de veroveraars van ruimte en van macht, hun menselijke en economische hulpbronnen, de opbouwende en de verbrokkelende factoren. Hij besluit met zijn visie op onze tijd: de economische machten hebben het gehaald op de politieke, kerkelijke en culturele. De markteconomie is, met haar creatief aanpassingsvermogen, de duurzaamste machtsformatie gebleken in de Europese en wellicht in de hele menselijke geschiedenis. Ondoorzichtig en alomtegenwoordig, bepaalt zij het werk, het gedrag en zeker het aankoopgedrag en de levensstijl van de consument. Niet de kerkleiders of politici, maar de ondernemers van gediversifieerde multinationale concerns trekken aan de touwtjes, zij controleren de media, zij reduceren cultuur tot een massaproduct, dat zij dan op wereldschaal distribueren. Materialisme, individualisme, competiviteit zijn hun boodschap en hun kernwaarden. Gelukkig hebben zij nog net geen monopolie dat àlle machtsdimensies omvat en duiken er ook steeds nieuwe concurrenten op.

Het beeld waarmee Blockmans eindigt, is somberder dan het boek zelf. Iets meer nuances in zijn oordeel over ondernemers, zou geen kwaad kunnen.

De auteur leverde wel een prestatie die weinigen hem hebben voorgedaan. Finer met zijn "The history of government from the earliest times" is één van de zeldzame schrijvers die de lat nog hoger durfden te leggen: hij bestudeerde allerlei regeringsvormen vanaf Soemerië of ca. 3.500 v.C. en de economische, sociale en religieuze context waarin die besturen konden gedijen.
Het nabije en verre Oosten, Egypte, Griekenland, Rome zijn bij hem er dus ook bij. De periode is dus veel langer én de geografische grenzen liggen een eind buiten Europa.
Sommige van die regimes overleefden vele eeuwen: Egypte 2.820 jaar, China 2.133, Rome 985 (of m.i. 1235): de berekeningswijze speelt hierbij parten.
Weinige lezers zullen zich geroepen voelen om zijn titanenwerk van 1.701 paginas door te lezen. En dan haalde Finer de 20ste eeuw nog niet door zijn overlijden in 1993.

Het boek van Blockmans daarentegen is best te lezen. Naar goede Marcatorfonds-traditie zorgen de vele kwaliteitsfotos voor genoeg afwisseling. En dat zijn er hier 370, waarvan 340 in kleur. Bovendien heeft de auteur zo intensief gezocht naar originele miniaturen, tekeningen, schilderijen, aquarellen, frescos, spotprenten, affiches, dat het merendeel ook voor vakgenoten nieuw is. Ze zijn niet altijd onmisbaar, maar meestal toch wel functioneel en passend bij het onderwerp waarbij ze afgedrukt zijn. De uiteenzetting zelf is niet makkelijk, maar toch verstaanbaar: de hoogleraar schrijft niet enkel voor academici.

Met moeite vind je een zeldzaam foutje: b.v. de schrijfwijze van "tymocratie" (p. 33). Dit oorspronkelijk Grieks woord kan enkel met een -i- gespeld worden. Wat het boek wel mist, zijn historische kaarten: wie wil weten hoe groot die machtige imperia wel waren, moet zelf zijn historische atlas ernaast leggen. Een overzichtelijk schema of een tijdsband met de levensduur van die staten, zou ook interessant geweest zijn. Deze tekorten weerhouden ons niet het boek aan te bevelen aan iedereen die van de combinatie geschiedenis, kunst en cultuur houdt, van diepgaande analyses en syntheses. Zij doen er wijs aan dit boek als cadeau te vragen.
Wim Blockmans, Geschiedenis van de macht in Europa. Volkeren, markten, staten. (Antwerpen, 1997)
Bericht geplaatst in: boekrecensie