VLUCHTEN VOOR DE GROTE OORLOG

Geplaatst op 1 januari 2005 door Jeannick Vangansbeke
Via door journalisten opgetekende ooggetuigenverslagen én fragmenten uit dagboeken wordt getoond hoe de oorlog het leven van de burgers overhoop gooide en families uit elkaar scheurde.
In de jaren twintig en dertig begonnen historici te wijzen op de manipulatie door de geallieerde propaganda van de Belgische gruwelen uit de zomer van 1914. Dit gold niet voor Siegfried Debaeke; wat hij beschrijft opgetekend uit de mond van ooggetuigen is écht gruwelijk. Zijn boek begint met de jacht op een kleine honderdduizend Duitsers die België hals over kop ontvluchtten in augustus 1914. Nogal wat joden werden het slachtoffer van de "spionitis" (p. 18, overigens heeft Debaeke zijn toon erg mild gehouden; de historicus Antoon Vrints had het op een Soma-colloquium in 2003 over een pogrom bij de anti-Duitse rellen in Antwerpen). De tijd dat boeken over de Eerste Wereldoorlog vooral krijgshandelingen beschrijven lijkt nu echt wel voorbij. Zo beschrijft Debaeke, gedreven auteur en uitgever van streekgeschiedenis, in zijn laatste werk hoe echte en vermeende spionnen werden geëxecuteerd en het oorlogsgeweld en de Duitse moord- en brandpartijen meer dan 1,5 miljoen Belgen op de vlucht joegen. Ze zochten een toevlucht in de verste uithoek van het land - de Westhoek - of ze trokken naar Nederland, Frankrijk of Groot-Brittannië. Bij het geallieerde eindoffensief vanaf augustus 1918 kwam een omgekeerde stroom, van Frankrijk naar België, op gang.

Aan de hand van veelal door neutrale Nederlandse en Amerikaanse journalisten opgetekende ooggetuigenverslagen én fragmenten uit honderden dagboeken toont "Vluchten voor de Grote Oorlog" hoe de oorlog het leven van de burgers overhoop gooide en families uit elkaar scheurde. De koninklijke familie deelde dit vluchtelingenlot (p. 37-57). De mensen van toen vertellen zelf wat er zich in werkelijkheid afspeelde, zoals de lange zwerftochten met enkele schamele bezittingen, de zoektochten naar een veilig onderkomen en de hysterische scènes in Antwerpen (één miljoen vluchtelingen!) en Oostende. Onderwerpen die met de Westhoek verband houden komen uitgebreid aan bod: de zoektocht van het vorstenpaar naar een veilig onderkomen in De Panne, de paniekerige vlucht op "Vliegende Maandag", 24 augustus 1914, de Belgische vluchtelingen die in Britse munitiefabrieken tewerkgesteld worden of die de Britten zelfs paardenvlees leerden eten, de deportaties van tienduizenden West-Vlamingen naar Limburg, enzovoort.
 
Dagboeken van streekgenoten waaruit geciteerd wordt, zijn die van Ieperling Gustaaf Delhaye, Jeroom Leuridan, broeder Victor van de Vleterse Sixtusabdij, Constant Tamboryn uit Elverdinge en -noblesse oblige- de ooit door Piet Chielens in een onbewaakt moment als heilige omschreven pastoor Van Walleghem uit Dikkebus. Schrijnende verhalen zijn er bij de vleet, zoals het relaas van de tyfusepidemie (p. 219-223) en dat van een dove vrouw, die niet alleen aantonen hoe ingrijpend de impact van een oorlog op een mensenleven kan zijn, maar ook weerleggen wat historici tot nu toe schreven. Van Henri Pirenne, toch wel een vurige patriot, tot Sophie De Schaepdrijver die "Schuwe Maandag" 19 oktober lijkt te zijn vergeten. Franse scherpschutters heetten toen al gauw vrijschutters en onschuldige burgers van Rumbeke, Roeselare en later Esen (veertig executies), Staden (tien menselijke schilden, negen sterven), Gits (33 doden) betaalden het gelag.

Siegfried Debaeke schreef ooit een boek over humor in de oorlog. Met "Vluchten voor de Grote Oorlog" bewijst hij dat hij ook synthetisch sterk kan zijn en de grote geschiedenis met haar verpletterende gevolgen voor de kleyne luyden aankan. Toch enkele kleine opmerkingen. De auteur schrijft dat bijna niemand weet dat "Agatha Christie zich voor Hercule Poirot liet inspireren door Belgische vluchtelingen in het Engelse Torquay" en situeert zijn geboorteplaats vervolgens in Spa (p.313-314), terwijl le vrai belge Hercule Poirot in 1850 in het Henegouwse Ellezelles geboren is. We vermelden al Saint Van Walleghem, maar die schreef 3 volumes dagboeken, geen 2. Jammer ook dat er geen index is. Op p. 256 wordt per vergissing over de gasaanval van 22 april 1914 gesproken (moet 15 zijn).


Siegfried Debaeke, Vluchten voor de Grote Oorlog, Koksijde, De Klaproos, 400 blz., 24 op 16 cm, 140 fotos 24,95 EUR ISBN 90-5508-068-3
Bericht geplaatst in: boekrecensie