KELTISCHE NEDERZETTINGEN IN IERLAND

Geplaatst op 16 mei 2002 door Leon Mijderwijk
Naar schatting zijn er ruim 30.000 raths in Ierland gebouwd. Niet alleen in kwantiteit overtreffen de raths de Zeeuwse burchten, maar ook in ouderdom.
Plaatsnamen herbergen vaak de historische functie van een streek, stad of nederzetting. In veel gevallen wijst de toponiem op een militaire- of verdedigingsfunctie. Zo herinneren Burgh (bij Haamstede), Middelburg, Domburg, Oostburgh en Souburgh, alle in Zeeland, aan de negende-eeuwse vluchtburchten die ter protectie tegen vikingaanvallen zijn gebouwd. Qua aantal vallen deze burchten in het niet bij de Ierse “raths", de aarden ringforten. Naar schatting zijn er ruim 30.000 van deze versterkingen in Ierland gebouwd. Niet alleen in kwantiteit overtreffen de raths de Zeeuwse burchten, maar ook in ouderdom. Veel ringforten stammen uit de vroeg-christelijke tijd (vanaf de tweede eeuw n.C.). Tot in de vroege middeleeuwen worden nieuwe raths opgeworpen. Hoewel de term "fort" een militaire associatie oproept, wordt de rath allereerst gebouwd om op te wonen en te werken. We kunnen een rath het best omschrijven als een omwalde boerenhofstede. Het grootste gedeelte van de Ierse bevolking in de vroege middeleeuwen (ca. 500.000) leefde in zon hofstede.
De rath is opgebouwd in een vast patroon. Een aarden wal omringt een terrein met een diameter van 30 à 40 meter. Aan de binnenkant van de wal loopt een greppel. Op één plaats is de wal doorbroken voor een verhard pad. De palen aan de ingang, bij opgravingen te herkennen aan de paalgaten, duiden erop dat er mogelijk sprake was van een toegangspoort. In het midden van het terrein staat de hofstede. Aan het woonhuis zit een kleiner vertrek vast, waar de huisdieren worden gehouden. In het midden van de woonhut bevindt zich de haard. Dankzij de experimentele archeologie is een hardnekkig misverstand de wereld uit. Tot voor kort werden ronde hutten uit de IJzertijd afgebeeld of gereconstrueerd met een gat in het dak om de rook te laten ontsnappen. Bij de op deze manier nagebouwde hutten blijkt echter dat de tocht die door de deur komt de hut in een oven verandert. Binnen korte tijd zal de hut in de as liggen. In werkelijkheid is het dak dicht en filtert het riet de rook. De muren van de hofstede bestaan uit vlechtwerk, eventueel verhard met leem. Het is echter aan te nemen dat de bewoners bouwmaterialen die in de omgeving voor handen waren, zoals steen en hout, ook gebruikten (afb. voorblad). Onverharde paden leiden van de grote hut naar kleinere hutten. Deze worden gebruikt voor opslag, maar ook voor bewoning door mens en dier.

Legendarische forten
Naast de rath komen er nog andere vormen van ringforten voor in Ierland. Onderscheid is vooral gelegen in de wijze waarop de verdedigingswerken zijn opgetrokken. Een “cashel" heeft een stenen wal. Dit geldt eveneens voor de “dun", maar door de plaatsing is deze beter verdedigbaar. De dun is te vergelijken met het mottekasteel dat echter van later datum is. De namen van vele ringforten leven voort in Ierland tot op de dag van vandaag. Enkele voorbeelden zijn Rathmore, Rath Luirc, Cahersiveen en Caherdaniel in het zuidwesten en Rathnew, Dun Laoghaire en Dundalk aan de oostkust. De meeste forten zijn echter verlaten en worden slechts bij archeologisch onderzoek weer "tot leven gewekt". Deze resurrectie is overbodig voor de forten die voorkomen in de Ierse legenden, zowel christelijke als heidense. De vroeg-christelijke verhalen gaan niet zelden over Sint Patrick, de vijfde-eeuwse "apostel van Ierland". De eretitel "apostel" heeft Sint Patrick te danken aan zijn succesvolle bekeringswerk onder de Ieren. In de tweede helft van de vijfde eeuw weet hij vele Ieren tot het christendom te brengen. Zo bezoekt hij de koning van Munster op de Rock of Cashel. Patrick weet koning Aenghus te bekeren. Tijdens de doop steekt Patrick ongelukkigerwijs zijn bisschopsstaf in de voet van Aenghus. De koning, ervan overtuigd dat dit bij het ritueel hoort, ondergaat de pijn zonder zich te beklagen. De Rath of Synods in Tara (Meath) dankt zijn naam aan de bijeenkomsten die Sint Patrick hier belegt.
De Engelsman Willibrord, die zijn sporen zou verdienen als aartsbisschop der Friezen, leeft twaalf jaar in Rath Melsighi. Op deze rath staat een klooster dat geleid wordt door abt Egbert, die zijn pupil Willibrord voorbereidt op zijn zendingswerk in de Friese gebieden. In de Ierse kloosters worden niet alleen monniken klaargestoomd voor het zendingswerk, tevens worden er manuscripten gemaakt. Uiteraard gaat het vooral om bijbelse boeken, maar ook hebben de geestelijken aandacht voor de oude Ierse vertellingen. Deze zijn eeuwenlang mondeling overgeleverd, enkele dateren waarschijnlijk zelfs uit de Romeinse periode. De monniken vertrouwen ze aan het perkament toe. Enige censuur is er zeker toegepast. De heidense elementen zullen zijn aangepast aan de christelijke moraal. Het wereldbeeld van de Kelten in Ierland is echter bewaard gebleven. In dit wereldbeeld staan eer en moed centraal. De verhalen zijn heldendichten, waarin adellijke krijgers strijden om de roem. De bekendste epossen stammen uit Ulster, de zogenaamde Ulster Cycle. Ulster of Ulaid is één van de "vijf vijfden" (cuig cuigi), de provincies van Ierland. Vanwege het strijdvaardige karakter van de hoofdfiguren spelen de legenden zich vaak af op forten. De voornaamste Ulsterse krijger Cú Chulainn huisde in Dun Dealga.
De raths te Tara (Meath) spelen een belangrijke rol in de dynastieke geschiedenis van Ierland. Tara wordt gezien als de zetel van de Hogekoningen van Ierland. Koningzetels zoals het Fort van de Koningen (Rath na Ríogh) te Tara zijn niet zozeer woonstedes als wel plaatsen met een ceremoniële functie. Hier komen de krijgers bijeen voor vergaderingen, religieuze riten worden uitgevoerd of feesten gevierd. Rathcrogan wordt zelfs beschouwd als één van de toegangen tot de Onderwereld. Tijdens het Samain-feest (1 november) staat hier de poort naar de Andere Wereld open.

Aangezien het overgrote deel van de 30.000 forten in Ierland nog niet archeologisch zijn onderzocht, blijven er veel vragen over. We kunnen denken aan praktische zaken, zoals de bouw van de huizen, de samenstelling van het (uitgebreide) gezin op een rath en het contact met bewoners van nabijgelegen forten. Maar het verband dat er bestaat tussen de forten en de Ierse legenden is zeker zo interessant. Deze schakel is moeilijk aan te tonen en daardoor blijft er een dikke, ondoordringbare mist hangen boven de legendarische Ierse cuig cuigi.

Bericht geplaatst in: artikel