AMEN.

Geplaatst op 15 juli 2003
Kurt Gerstein, chemicus en SS-officier belast met desinfectie van barakken met het gas Zyklon B, komt er achter, dat Zyklon B niet alleen voor desinfectie gebruikt wordt...
Plaats in de tijd
Amen. speelt zich af tijdens de Tweede Wereldoorlog en belicht de houding van de Rooms-Katholieke kerk ten opzichte van de Jodenvervolging. Na de Wannsee-conferentie waar besloten werd tot de Endlösung, werden Joden in Duitsland en in door haar veroverde gebieden in razzia"s in grote getale opgepakt en op transport gezet naar concentratiekampen. Geprobeerd werd de systematische vernietiging van de Joden zoveel mogelijk verborgen te houden voor de buitenwereld. Dit was gezien de omvang van de vervolging slechts gedeeltelijk mogelijk, maar wat er precies met de Joden gebeurde was aanvankelijk slechts bij weinig mensen bekend.

De geestelijk leider van de Rooms-Katholieke kerk, paus Pius XII, is verschillende malen op de hoogte gebracht van het lijden van de Joodse gemeenschap. Omdat de Joden geen deel uitmaakten van de Christelijke gemeenschap en uit angst voor bezetting van de Pauselijke Staat (Vaticaan) heeft paus Pius XII slechts beperkt geprotesteerd tegen de Jodenvervolging. Deze houding van de Rooms-Katholieke kerk, en paus Pius XII in het bijzonder ten aanzien van de Jodenvervolging is tot op heden een zwarte plek in het verleden van de Rooms-Katholieke kerk. De motieven van paus Pius XII zullen wellicht duidelijker worden door het recentelijk opengaan van de Pauselijke archieven.

Plot
De film vertelt het (grotendeels) op historische feiten gebaseerde verhaal van Kurt Gerstein, chemicus en SS-officier belast met desinfectie van barakken met het gas Zyklon B. Hij komt er achter, dat Zyklon B niet alleen voor desinfectie gebruikt wordt, maar ook voor het vergassen van Joden in concentratiekampen. Via een Zweedse diplomaat probeert hij de Geallieerden hiervan op de hoogte te stellen en via de geestelijke Riccardo Fontana de Rooms-Katholieke kerk. Fontana licht de Pauselijke Nuncio in Berlijn in en slaagt er zelfs in de paus persoonlijk op de hoogte stellen van de wreedheden van de Duitsers.

Regisseur Costa-Gavras slaagt er in de kijker te verbazen door een geloofwaardige, hooghartige Pius XII neer te zetten. Hoewel Gerstein uit moreel-ethisch oogpunt sterk twijfelt, blijft hij uiteindelijk SS-er om te proberen de Duitse gruwelijkheden tegen te gaan en af te remmen.

De historische werkelijkheid
Costa-Gavras weet de kijker een beklemmend gevoel te geven door gedurende de film verschillende malen een stoomtrein in beeld te laten zien. De trein rijdt eerst met gesloten deuren van links naar rechts door het beeld, om vijf minuten later met open wagondeuren de weg terug aan te gaan. De vernietiging van de Joden wordt zo op een subtiele manier weergegeven, maar is niettemin alom aanwezig: terwijl de hoofdpersonen langzaam vorderingen maken in het bekendmaken van de waarheid, rijdt de trein verder..

Fontana is een fictief persoon in de film; toch wordt hiermee de werkelijkheid geen geweld aangedaan, omdat simpelweg niets bekend is over de tussenpersoon die het verhaal van Gerstein heeft doorgespeeld.

De moeilijke positie waarin de Rooms-Katholieke kerk zich bevond wordt duidelijk en realistisch uiteengezet: het is inderdaad waarschijnlijk dat bezetting van de Pauselijke Staat de situatie had kunnen verergeren. De vraag blijft dan ook: wat had de Rooms-Katholieke kerk anders moeten doen? Hoe had zij dan moeten reageren? Op deze vraag geeft Amen. helaas geen sluitend antwoord. Amen. is desalniettemin een absolute aanrader, ook vanuit historisch perspectief!

Ik raad naast Amen. ook de film Conspiracy aan. Deze film geeft een gedetailleerd "verslag" van de Wannsee-conferentie aan de hand van de originele statuten van deze historische conferentie en maakt duidelijk dat de Endlösung in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht niet de enige mogelijke uitkomst was van de conferentie.

Bericht geplaatst in: filmrecensie