DICTATORS: HITLERS DUITSLAND EN STALINS RUSLAND

Geplaatst op 19 januari 2007 door Frank Heinen
Dicators is een poging van de Britse historicus Richard Overy om een vergelijkende analyse te maken van twee van de meest brute totalitaire regimes die de 20e eeuw heeft voortgebracht.

dictators.jpgDicators is een poging van de Britse historicus Richard Overy (auteur Kroniek van het Derde Rijk) om een vergelijkende analyse te maken van twee van de meest brute totalitaire regimes die de twintigste eeuw heeft voortgebracht, te weten het Derde Rijk en de stalinistische Sovjet- Unie. Het resultaat van zijn diepgravende onderzoeksarbeid is een lijvig, ruim 700 pagina’s tellend boekwerk dat puntsgewijs in 15 indringende en uiterst gedetailleerde hoofdstukken de verschillende aspecten die kenmerkend waren voor beide dictaturen onder de loep neemt. De persoonlijkheid van beide dictators, de politieke, sociale en economische omstandigheden die bijdroegen aan hun opkomst, het unieke morele universum dat beide dictators en dictaturen schiepen om het gevoerde beleid te rechtvaardigen, de aard en omvang van de politieke repressie in beide staten, de complexe wisselwerking tussen regime en volk en de mobilisatie van de economie voor de totale oorlog die zowel in Duitsland als in de Sovjet- Unie plaatshad, zijn zomaar een paar voorbeelden van thema’s waarop Overy uitgebreid ingaat. Overy laat duidelijk zien dat er op vrijwel alle terreinen evenzoveel overeenkomsten als verschillen tussen beide regimes bestonden. Zo hadden beide dictators hun opkomst te danken aan een uniek, complex en uit de Eerste Wereldoorlog voortgekomen samenspel van economische, politieke en cultureel- mentale omstandigheden, waren beide heersers bezeten van het idee dat ze af dienden te rekenen met een eeuwige vijand (in het geval van Hitler de Joden, de communisten en andere onzuivere raciale elementen en in het geval van Stalin de kapitalistische bourgeoisie) en gebruikten ze allebei de rechtspraak en geheime diensten om hun beleid ten uitvoer te brengen en zich te ontdoen van hun belangrijkste politieke tegenstanders. Overy constateert echter ook talrijke verschillen: zo waren Hitler en Stalin twee totaal verschillende persoonlijkheden, was Hitler een overtuigd sociaal- darwinist terwijl Stalin meer geloofde in de aanpassingstheorie van Lamarck en had de hervorming en grootscheepse uitbreiding van het leger in Duitsland vooral een offensief karakter (het veroveren van “Lebensraum”) en in de Sovjet- Unie vooral een defensief (het verdedigen van de revolutie tegen kapitalistisch- imperialistische krachten van buitenaf) karakter. Overy slaagt perfect in het blootleggen van de gedachtewereld, de politieke en morele opvattingen, strategie en werkwijze, karaktertrekken en sterke en zwakke kanten van Hitler en Stalin.

Ook interessant is de manier waarop Overy enkele wijdverbreide misvattingen over beide regimes uit de wereld helpt. Zo was het gebrek aan georganiseerd verzet en tegenstand niet alleen te wijten aan de strenge repressie van overheidswege. Integendeel, een groot deel van de Duitse bevolking kon zich bijvoorbeeld op veel punten identificeren met het gedachtegoed van Hitler en zijn NSDAP. Het gevoel dat Duitsland de “schande van Versailles” uit diende te wissen was destijds in Duitsland wijd verbreid en vond weerklank bij mensen uit verschillende groepen en lagen van de bevolking. Ook het onderscheid dat vaak gemaakt wordt tussen het grotendeels op kapitalistische leest geschoeide Derde Rijk aan de ene kant en de zuiver communistische Sovjet- Unie aan de andere kant, is volgens Overy niet helemaal terecht. Beide stelsels waren bevelseconomieën waarin de economie ondergeschikt was aan het staatsbelang en volledig in dienst stond van de door het politieke establishment geformuleerde doelstellingen. Van kapitalisme of puur communisme was dan ook geen sprake, aldus Overy. Beide economische stelsels kunnen eerder worden betiteld als mengvormen van staatskapitalisme en socialisme.
Dictators is uiteindelijk een boeiend, intelligent geschreven en uiterst goed gedocumenteerd boek geworden dat zeker een aanrader is voor eenieder die geïnteresseerd is in de geschiedenis van het Derde Rijk, de Sovjet- Unie of de werking van totalitaire staten in het algemeen. Valt er dan ook iets aan te merken op dit boek? Zeker, het ontbreken van een namenregister is op zijn minst vreemd te noemen gezien het grote aantal personen dat de revue passeert. Blijkbaar ontbrak de tijd of gaat Overy ervan uit dat zijn lezers over een bovenmenselijk fotografisch geheugen beschikken. Daarnaast is duidelijk dat het werk van Overy onmiskenbaar een wetenschappelijk karakter heeft, wat onder meer tot uiting komt in het gebruik van redelijk specialistische historische termen die soms niet nader worden uitgelegd. Dit mag de pret echter niet drukken en doet weinig af aan het feit dat dit boek verplichte kost is voor mensen die serieus geïnteresseerd zijn in een diepgaande analyse van twee misdadige regimes die zonder twijfel een belangrijke stempel op de twintigste eeuw hebben gedrukt.

Richard Overy, Dictators: Hitlers Duitsland en Stalins Rusland, De Bezige Bij, 767 pagina’s (inclusief bibliografie en voetnoten), 2006. ISBN: 9023413091. * 39,95.

Bericht geplaatst in: boekrecensie