WAARDE VAN DE NON-FINITO

Geplaatst op 1 januari 2005 door Martiene Bertrams
Ondanks de vele ontwerpen die in de afgelopen eeuwen zijn gemaakt om de kale, ‘non- finito’ voorgevel te voorzien van een passende façade, is het er uiteindelijk nooit van gekomen.
Midden in de kleurrijke wijk San Lorenzo in het hart van Florence bevindt zich de stokoude San Lorenzo basiliek. Ondanks de vele ontwerpen die in de afgelopen eeuwen zijn gemaakt, onder andere door Michelangelo, om de kale, "non- finito" voorgevel te voorzien van een passende façade, is het uiteindelijk nooit gekomen tot de verwezenlijking van de plannen. Wat voor overwegingen hebben eigenlijk een rol gespeeld bij het uitblijven van een definitieve oplossing?

Er kunnen nieuwe prijsvragen komen, die steeds aan nieuwe eisen en criteria moeten voldoen, omdat immers met de tijd maatschappelijke, politieke en kunstzinnige opvattingen veranderen. Het gevolg is dat het nooit tot een beslissing komt en wellicht is het ook beter dat de San Lorenzo zonder façade blijft. Dit kale aangezicht is immers een afspiegeling van de gemiste kansen in het verleden en om die reden een belangrijk historisch monument.

(In de eerste bouwperiode van de basiliek blijft de façade onvoltooid). Omgeven door de grootste, lawaaierige open markt van Florence en de overdekte markt Mercato Centrale, staat de imposante San Lorenzo basiliek. De basiliek is tussen 1419 en 1546 gebouwd door Brunelleschi op de plek waar vroeger twee kerken stonden uit de vierde en de elfde eeuw. Een lange periode van financiële moeilijkheden (1425-1442) belemmert de voortgang van de bouw. Uiteindelijk financiert Cosimo de Medici de verdere bouw van de kerk, in ruil voor aanbrengen van hun familiewapen in de vliering van de basiliek. De kerk wordt op deze manier vrijwel eigendom van de Medici. In deze tijd blijft de façade kaal. In de laatste drie eeuwen zijn in het kader van diverse campagnes meerdere ontwerpen gemaakt om de San Lorenzo een gezicht te geven. (Het is interessant om zien welke factoren hierop van invloed zijn geweest).
 
 
Medici - De Ontwerpen uit de 15e eeuw
In 1446 sterft Brunelleschi zonder dat hij een concept heeft gemaakt voor de bouw van de façade. In dit jaar zijn de werkzaamheden nog maar net begonnen. Door zijn dood wordt het werk onderbroken, later opgepakt door Cosimo de Medici. Cosimo noch zijn opvolgers hebben een duidelijk concept voor ogen voor de façade. Het blijft speculeren aan de hand van eerdere façadeontwerpen van Brunelleschi voor andere kerken hoe die van de San Lorenzo eruit zou hebben gezien, daar de grondvorm van deze kerken te sterk verschilt van die van de San Lorenzo. De complexiteit van het voor het interieur gehanteerde proportiesysteem maakt een daarbij aansluitende façade, met dezelfde maten en proporties moeilijk realiseerbaar. Ook de uitgebroken oorlog bemoeilijkt in die tijd de voortgang en het werk.

Een façade is vaak de laatste fase is van een bouwwerk en in deze fase zijn de financiële fondsen vaak uitgeput, maar het voert te ver om in het geval van de San Lorenzo in deze periode het niet voltooien van de voorgevel hieraan toe te schrijven. In de vijftiende eeuw vormt waarschijnlijk het ontbreken van een duidelijk concept uiteindelijk de belemmering voor de voltooiing ervan.



Statussymbool - De ontwerpen uit de 16e eeuw
In de 16e eeuw zijn talloze ontwerpen gemaakt voor de façade. Geen van de ontwerpen wordt echter uitgevoerd. Waarom niet? In 1513 wordt Leo X uit de Medici familie, tot paus gekozen. Hij beschouwt de San Lorenzo als belangrijk statussymbool van de Medici - familie, van haar glorie en macht. Om deze reden neemt de Medici - paus het initiatief om de façade te voltooien. Hij schrijft een prijsvraag uit onder diverse kunstenaars waaronder Rafael, da Sangallo, Baccio d"Angnolo en Michelangelo. Michelangelo dient een model in dat wordt goedgekeurd en eist het leiderschap over het werk. Hij vraagt de paus vervolgens om financiering van het kostbare project.

Gedurende de ontwerpperiode van de façade verblijft Michelangelo in Carrara om toezicht te houden op de marmerwinning voor de façade. De paus dringt er bij Michelangelo op aan om onder andere uit Pietrasanta marmer te halen, als gevolg waarvan het tempo van de werkzaamheden wordt vertraagd. Hij moet namelijk een weg door de bergen laten aanleggen voor het transport van het marmer. Tussen de paus en Michelangelo ontstaat onenigheid. Daar komt nog eens bij dat de kardinaal toestemming geeft om het marmer, dat wordt gegraven voor de façade van de San Lorenzo, te gebruiken voor de vloer van de Santa Maria del Fiore in Florence. Het verspillen van drie jaren aan dit project, de vertragingen in verband met de marmerwinning vormen een dieptepunt in Michelangelo"s carrière. Michelangelo eist een vergoeding voor de gemaakte kosten en op 10 maart 1520 verbreekt de paus het contract met Michelangelo.

Wat is de reden voor het stopzetten van dit façadeproject? Mogelijk een financiële reden. Het geld voor de façade is wellicht gebruikt voor militaire doeleinden. Over het algemeen wijt men het aan het in gebreke blijven van paus Leo X. Wat over het hoofd wordt gezien door critici is de complexiteit van de ontwerpen van Michelangelo waardoor het haast een onmogelijke taak is deze uit te voeren.

Gemiste kans - Ontwerpen uit de 18e eeuw
Met de dood van Anna Luisa de Medici ( 1743) wordt de geschiedenis van het Medici patronaat afgesloten met het architectonische project waarmee in de "Quattrocento" begonnen is: de basiliek van San Lorenzo. Meerdere kunstenaars dienen ontwerpen in voor de façade, waaronder Paolo Posi, Marcus Tuscher, Ferdinando Ruggieri. Paolo Posi krijgt in 1741 de opdracht. In 1743 sterft Anna Luisa de Medici. In de documentatie over haar testamentaire wensen en over de eerste jaren na haar dood wordt de façade verder niet genoemd. Er bestaat geen twijfel over dat na haar dood haar opvolgers naar willekeur de erfenis hebben gebruikt. Een inventarisatie van de nalatenschap van Anna Luisa de Medici vermeldt dat 30.000 scudi zijn vrijgemaakt voor de kapel, en voor de voorgevel. De kapel wordt afgemaakt maar de façade komt niet meer te sprake.

Het is vooral aan de opvolgers van Anna Luisa de Medici te wijten dat de façade van de San Lorenzo nooit voltooid is. Het is natuurlijk wel mogelijk dat de afwezigheid van een officieel goedgekeurd ontwerp in het testament van de keurvorstin aanleiding is geweest voor haar erfgenamen om van het project af te zien. Resultaat is alweer een gemiste kans om, ditmaal in de 18e eeuw, het project af te maken.

Concours - Ontwerpen uit de 19e eeuw
In de 19e eeuw wordt wederom een concours georganiseerd voor de façade. In totaal worden 74 ontwerpen ingediend. Nadat de inzendingen zijn beoordeeld worden de resultaten door de commissie gepubliceerd. Volgens de commissie wordt in de ontwerpen teveel afgeweken van de klassieke ideeën. Dus wordt geen winnend ontwerp aangewezen. De hoge eisen, die de commissie aan de inzenders heeft gesteld, zijn onduidelijk geformuleerd. De façade blijft wederom kaal. Zelfs in 1905 wordt nog een prijsvraag georganiseerd, met hetzelfde resultaat; geen definitief ontwerp.

Het is duidelijk dat tot op heden de gebeurtenissen rondom de San Lorenzo nog steeds vragen oproepen. Op 23 oktober 2003 schrijft de Italiaanse kunsthistoricus Franco Costa op een Italiaanse website de volgende woorden met betrekking tot de betrokkenheid van Michelangelo: "De derde fase wordt gekenmerkt door een dramatisch moment uit de persoonlijke en artistieke ervaringen van dit genie. De verstoorde verhouding met het comité, de onvoltooide werken en de ontwerpen die niet tot een einde zijn gebracht met betrekking tot de bouw van de San Lorenzo in Florence. Deze gebeurtenissen rondom de façade van de San Lorenzo zijn het onderzoeken waard, men zou zich nu eens moeten verdiepen in de reden waarom deze nooit voltooid is ondanks de betrokkenheid van de kunstenaar".


Spiegel van het verleden - En nu?
Hoeveel tijd zal nog verstrijken voordat de basiliek van San Lorenzo eindelijk een gezicht krijgt? Wanneer alle ontwerpen in ogenschouw worden genomen die in de afgelopen eeuwen zijn gemaakt, in het kader van diverse prijsvragen, opdrachten of individuele initiatieven, lijkt het haast onmogelijk nog een geschikt ontwerp te vinden. Ieder ontwerp zal weer aan discussie onderhevig zijn. In de 19e eeuw is de discussie over de voorgevel belast door de toen opkomende stijlpolemiek en het is waarschijnlijk dat deze polemiek ook een zware druk zal leggen op het debat over toekomstige ontwerpen.

In de loop der eeuwen verandert de façade in het algemeen van functie. In de 19e eeuw heeft een voorgevel minder een symbolische dan een esthetische functie. Voor de façade van de San Lorenzo geldt hetzelfde. In de Medici- periode had men een andere opvatting over de vervolmaking van de San Lorenzo, immers een symbool van het Medici- gezag. De ontwerpen uit de afgelopen eeuwen zijn onder verschillende politieke, sociale en kunstzinnige omstandigheden tot stand gekomen. De gewijzigde functie van de façade, ofwel de bekleding van het kerkgebouw, resulteert in een vaak met het gebouw contrasterende voorgevel.

Tot op heden blijft de façade van de San Lorenzo onvoltooid. Misschien moet dit wel zo zijn. Na alle gemiste pogingen heeft de kale voorgevel wellicht een eigen unieke waarde, die van het "Non- Finito".

De basiliek is gesitueerd aan een plein dat dagelijks wordt gevuld met marktkraampjes. De ruimte rondom de basiliek is zogezegd overgeleverd aan de toeristen. Zo ligt de San Lorenzo enigszins weggedrukt op de achtergrond. Met kennis van de historie van de façade zal entree in de kerk via de onopvallende, ruwe voorgevel van de San Lorenzo wellicht minder sterk contrasteren met de verfijnde ordeningselementen in de zijgevels en het schitterende door wandschilderingen en sculpturen rijke interieur. De San Lorenzo bevat naast onder andere de familiegraven van de Medici familie, de oude en nieuwe sacristie, de beroemde Medici- kapellen van Michelangelo.

De basiliek heeft haar symbolische functie van Medici- macht, zoals dit ooit het geval is geweest, verloren. De kale grauwe façade van de San Lorenzo is de spiegel van het verleden, een fascinerend monument van verloren kansen. Wellicht is deze historische waarde belangrijker dan het simpele feit dat de voorgevel onvoltooid is gebleven.

Bibliografie
Ackerman, J. S. "l"Architettura di Michelangelo". Turijn, 1968
Acton, H. "The last Medici". Londen, 1980
Bartoli, A. "I monumenti antichi". Rome, 1914
Beltrami, L. "Storia della facciata di S. Maria del Fiore in Firenze". Milaan, 1900
Borsi, F. en Morolli, G. en Quinterio, F. "Brunelleschiani". Rome, 1979
Cocchrane, E. "Florence in the Forgotten Centuries 1537- 1800". Church of San Lorenzo in Fortuna, A. "The church of San Lorenzo in Florence and the Medicean Chapels". Florence, 1963
Hale, J. R. "Florence and the Medici. The pattern of control". Londen, 1977
Higson, J. W. "A Historical Guide to Florence". Londen, 1973
Paatz, W. "Die Kirchen von Florenz II". Florence, 1952
Superchi, O. "L"edificazione della Basilica di San Lorenzeo. Una vicenda die importanza urbanistica". Florence, 1980
Simoncini, G. "l"Ambiente stotico studi storie urbane e del territorio II. La tradizione medievale nell"architetturaitaliana del XV al XVII secolo". Florence, 1992.
Bericht geplaatst in: artikel