geschiedenis.nl

Herleefde tijd. Een Joodse geschiedenis.

door Jeannick Vangansbeke

01/01/2005 -

Klaas Smelik beschreef in ĎHerleefde Tijdí de merkwaardige geschiedenis van Joden en antisemieten van de Oudheid tot nu.

Klaas Smelik beschreef in "Herleefde Tijd" de merkwaardige geschiedenis van Joden en antisemieten van de Oudheid tot nu. Van heidens antisemitisme was nauwelijks sprake, meent hij: het officiŽle Rome bracht respect op voor het volk van filosofen dat de Joden naast de Grieken volgens hen waren. Hoewel Herodotus hen nog niet vernoemde, hadden later de Romeinse auteurs een hoge pet op van de Joden. Dit was niet uitzonderlijk: ze waardeerden ook andere volkeren, en dan met name oosterse volkeren zoals de IndiŽrs. In zijn boek komen grote themas uit de geschiedenis aan bod: de Joodse ballingschap versus de terugkeer naar het land IsraŽl, het christelijk anti-judaÔsme van de kerkvaders dat meer dan de heidenen verantwoordelijk is voor het latere antisemitisme, de Messiaanse verwachting in religieuze en seculiere vorm onder de Joden.

Consequent wordt Joden met grote J geschreven want de auteur ziet hen als een volk dat ontstond vanaf de Babylonische gevangenschap van 586 voor Christus. Net als de Palestijnen: ze bestonden misschien niet, maar nu bestaan ze wel degelijk, precies door de exodus. Zo reizen we heen en weer in de geschiedenis van een volk dat op een geheel eigen wijze met het begrip tijd omgaat. Het Ottomaanse rijk ving de Sefardische Joden die Spanje en Portugal ontvluchtten op, maar Smelik gaat wel te vlug over de rol van Turkije heen. Het verband tussen de 17de eeuwse Messias die de Joden naar Palestina wilde brengen, Sabbatai Zwi (die eindigde in de gevangenis van de sultan en zich tot de islam bekeerde hoewel zijn messiaanse beweging bleef bestaan en ten dele nog bestaat) en het lot van de Asjkenazim (Oost-Europese Joden) die Polen wilden verlaten toen de kozakken in opstand kwamen tegen de Poolse koning, wordt niet gelegd. Josef Nasi, de door de Porte (sultan Selim II) in de 16de eeuw benoemde Joodse hertog van Naxos, die de Turkse vloot leidde tegen inquisitoriaal Spanje en de eerste zionist" mag genoemd worden, komt beperkt aan bod op p. 74 maar Smelik neemt niet de kans om dit te kaderen in de bredere geschiedenis (de verovering van Cyprus door de Turken, de kruistochten van Karel V en Filips II die leidden tot hun overwinning bij Lepanto). De auteur vertelt - weliswaar met sympathie - het zionistische verhaal, maar IsraŽl ziet hij als een zoveelste wending in een veel ouder verhaal, waarin een Joodse staat slechts een element is, zeker geen einddoel. Niettemin schrijft hij dus Jodendom consequent met een hoofdletter, de geschiedenis van een volk dus, hoewel de hoogleraar aan de protestantse faculteit in Brussel en de KUL uiteraard vooral een religieuze motivatie heeft. Merkwaardig, gezien dezelfde uitgeverij de hoofdletter J nog aan de recensent weigerde in zijn vorig jaar verschenen geschiedenis van de eerste decaden van het zionisme.

Veel misverstanden rondom Jodendom en IsraŽl worden in dit boek op heldere en nuchtere wijze weggenomen, maar soms zou de auteur meer inspanningen moeten doen om te duiden wie achter het antisemitisme zit. Een voorbeeld: de pogrom van Kielce in Polen in 1946 wordt voorgesteld als een logische uiting van eeuwenoud boers en volks antisemitisme (p. 286). Maar de Poolse historica Krystyna Kersten toonde aan dat Stalins geheime politie, de NKVD, de zaak opzette om de naam van Polen te besmeuren in het jaar dat de communisten er de verkiezingen manipuleerden. Al in 1991 verscheen een compilatie in het Engels van haar vele Poolse boeken, The Establishment of Communist Rule in Poland, 1943-48. Het was geen gril van Stalin IsraŽl te erkennen (p.329), hij leverde de beslissende wapens aan het Joodse leger dat de Britten uit het Midden Oosten zou verjagen (dat verwachtte hij toch). Hoewel niet de beste geschiedenis van de Joodse 19de en 20ste eeuw, heeft Smeliks boek verdiensten ook voor historici van deze eeuwen. Er zijn de uiterst degelijke kaarten. Door middel van kaderteksten wordt de lezer tegelijk ingeleid in de Joodse godsdienst en cultuur, zonder welke het niet mogelijk is om de Joodse geschiedenis goed te begrijpen. Joodse geschiedenis is per definitie een actueel onderwerp, want zonder kennis van de Joodse dynamiek is het niet mogelijk om de geschiedenis en de politiek van de moderne staat IsraŽl te begrijpen. Het boek "Herleefde Tijd Een Joodse geschiedenis" is zo opgezet dat lezers zonder enige voorkennis van het jodendom (de religie) het even goed kunnen lezen als zij willen weten waar het Jodendom (het volk)vandaan komt. Toch betwijfel ik zo de Joden het enige volk uit de Oudheid zijn die nog hun taal spreken, zoals de auteur suggereert. Wat met pakweg de Perzen ? Staat hun taal verder af van die van Cyrus dan het Nieuw van het Oud Hebreeuws? Toch is net de Oudheid het tijdperk waarin de auteur het meest beslagen lijkt. Maar wie een specifieke belangstelling heeft voor het IsraŽlisch-Palestijns conflict zal hier niet wijzer mee worden.

SMELIK, KLAAS A.D. Herleefde tijd. Een Joodse geschiedenis. Leuven: Acco, 2004. Prijs : Ä 30.00


Jeannick Vangansbeke



Meer artikelen van deze auteur: Jeannick Vangansbeke

Meer artikelen over dit onderwerp:
Joodse geschiedenis  Jodendom  cultuurgeschiedenis  historiografie